Back to top

Η αμερικανική πολιτική, ο Joe Biden και η ευρωπαϊκή ιστορία

Μετά την ορκωμοσία του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Joe Biden, και τουλάχιστον μια πενταετία μετά την επίσκεψή του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ρωτήσαμε την ομάδα του Σπιτιού της Ευρωπαϊκής Ιστορίας για το πόσο σημαντική ήταν η συμβολή αυτών των δύο γεγονότων στην ευρωπαϊκή ιστορία....

Πως παρουσιάζονται από το Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας στη μόνιμη έκθεσή του οι στενοί διατλαντικοί δεσμοί που περιγράφει ο μελλοντικός νικητής των αμερικανικών προεδρικών εκλογών στον λόγο που απηύθυνε προς το ΕΚ το 2010; 

Όταν εκφώνησε τον ιστορικό του λόγο ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το 2010, ο τότε Αντιπρόεδρος Joseph R. Biden, ξεκίνησε με δύο στίχους του βραβευμένου με το Βραβείο Νόμπελ ιρλανδού ποιητή W.B. Yeats, από το ποίημά του Πάσχα του 1916. Οι αράδες αυτές, «τα πάντα έχουν αλλάξει, αλλάξει εντελώς, κάλλους φρικτού μια γέννα», γράφηκαν μετά την εξέγερση της ανεξαρτησίας στο Δουβλίνο εκείνη τη χρονιά και περιγράφουν πως ένα κοσμοϊστορικό γεγονός μπορεί να αλλάξει αμετάκλητα το πολιτικό σκηνικό από τη μια στιγμή στην άλλη.

Όταν απευθυνόταν στο Κοινοβούλιο το 2010, με τον κόσμο να αισθάνεται ακόμη τους κραδασμούς της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης, ούτε δέκα χρόνια μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, οι σχέσεις Αμερικής-Ευρώπης βρίσκονταν για τον Joe Biden σε ένα τέτοιο κομβικό σημείο.  Αφουγκραζόμενος την ιστορία και τους απόηχούς της, ο Αντιπρόεδρος περιέγραψε στον λόγο του με ποιους τρόπους διαμόρφωσαν η κοινή κληρονομιά και οι κοινές αξίες την σχέση της Ευρώπης με τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής σε τέτοιες συγκυρίες μετάβασης και ανατροπής. Ο Biden ολοκλήρωσε την ομιλία του διαβεβαιώνοντας εμφατικά το ενθουσιώδες ακροατήριό του ότι, όσο η Ευρώπη έχει ανάγκη τις Ηνωμένες Πολιτείες παρούσες και δραστήριες στη διεθνή σκηνή, άλλο τόσο έχουν ανάγκη και οι Ηνωμένες Πολιτείες μια ισχυρή και ενωμένη Ευρώπη.

Στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, εξετάζουμε πολλές από αυτές τις καθοριστικές στιγμές ιστορικής αλληλεπίδρασης μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης μέσα από αντικείμενα, εικόνες και πολυμέσα. Από τα πρώτα παραδείγματα αυτής της αλληλεπίδρασης στη μόνιμη έκθεση είναι ο αντίκτυπος που είχε στις ευρωπαϊκές επαναστάσεις, και μάλιστα στην Γαλλική Επανάσταση του 1789, η Αμερικανική Επανάσταση του 1776, η ίδια προϊόν επιρροής των συγγραφέων και διανοητών του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.  Παρουσιάζουμε επίσης τη μαζική μετανάστευση των Ευρωπαίων με προορισμό τη Βόρεια Αμερική τον 19ο αιώνα, φαινόμενο με μακροχρόνια επίδραση εκατέρωθεν του Ατλαντικού, μια κληρονομιά που μνημονεύεται από τον Biden στην ομιλία του το 2010. Όσον αφορά τον 20ό αιώνα, η έκθεση διερευνά τους καίριους τρόπους με τους οποίους η αμερικανική παρέμβαση επέδρασε στην σπαραγμένη από τον πόλεμο Ευρώπη. Αναδεικνύει την είσοδο των ΗΠΑ στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο το 1917 και τον τρόπο με τον οποίο διαμόρφωσαν τη μεταπολεμική παγκόσμια τάξη πραγμάτων με τις Συνθήκες του Παρισιού. Η έκθεση ασχολείται επίσης με την αποφασιστική παρέμβαση των ΗΠΑ στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τον ρόλο της Αμερικής στην ανασυγκρότηση της Ευρώπης και στη μετέπειτα διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Όπως φάνηκε όμως από τα γεγονότα του 2020 και μάλιστα στις ΗΠΑ, η κατανόηση του παρελθόντος ενίοτε αλλάζει ταχύτατα και τότε βρίσκουμε απέναντι μας προβληματικά επεισόδια από την κοινή μας ιστορία που θα θέλαμε ίσως να συνεχίσουμε να αγνοούμε.  Το τέλος της ιστορίας δεν θα έρθει ποτέ. Το διατλαντικό δουλεμπόριο λόγου χάρη, το οποίο διήρκεσε από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, αποτελεί τραυματικό και επαίσχυντο σημείο τομής για την Ευρώπη, την Αφρική και τις μελλοντικές Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Τα μουσεία και οι ιστορικοί δεν είναι δυνατόν να το αγνοήσουν.

Στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, ο κρίσιμος ρόλος της δουλείας ως κεφαλαίου της ευρωπαϊκής ιστορίας και ο αντίκτυπος που έχει ακόμη και σήμερα παρουσιάζονται στο εισαγωγικό τμήμα της μόνιμης έκθεσης που μιλάει για τις επιταγές της ευρωπαϊκής κληρονομιάς. Σε όλες τις πτυχές της λοιπόν, εξίσου καλές και κακές, η δυναμική σχέση Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και Ευρώπης αποτελεί κλειδί της ευρωπαϊκής ιστορίας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, όσες αλλαγές και ανακατατάξεις κι αν υπάρξουν, αυτή η σχέση θα συνεχίσει να αποτελεί κύριο αφήγημα και στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας.

Ο μελλοντικός νικητής των προεδρικών εκλογών των ΗΠΑ Joe Biden επισκέφθηκε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Φεβρουάριο του 2015 με την τότε ιδιότητά του Αντιπροέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών. Συμβαίνει συχνά να επισκέπτονται πολιτικές προσωπικότητες υψηλού επιπέδου τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Γιατί έρχονται και ποια είναι τα κύρια πεδία συνεργασίας που τους ενδιαφέρουν;

Για προφανείς ιστορικούς λόγους, οι σχέσεις και οι επαφές ΗΠΑ και Ευρώπης δεν ξεκίνησαν με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο αλλά, από τότε που τελείωσε ο πόλεμος, οι διατλαντικές σχέσεις διευρύνθηκαν και επηρέασαν τη διπλωματία, τον πολιτισμό, την οικονομία, τις ένοπλες δυνάμεις, την κοινωνία, τη νομοθεσία και πολλά άλλα πεδία δράσης. Με τη δημιουργία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και, συν τω χρόνω, με τη σημασία του ρόλου της ΕΕ στους τομείς αυτούς σε σχέση με τις ΗΠΑ και την παγκόσμια πολιτική να μεγαλώνει, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ έχουν αναλάβει κεντρικό ρόλο συνομιλητή των ΗΠΑ.

Από το 1995 και μετά, έχουν πραγματοποιηθεί 29 σύνοδοι κορυφής ΕΕ-ΗΠΑ, με τις δύο πλευρές να αντιπαρατίθενται, να συζητούν και να συμφωνούν επί πολλών θεμάτων (δασμοί, νομοθεσία περί ιδιωτικότητας, αμοιβαιότητα στον τομέα των θεωρήσεων, διεθνείς συνθήκες όπως η συμφωνία με το Ιράν για τα πυρηνικά κ.λπ.). Στο πλαίσιο αυτής της στενής σχέσης είναι πολύ συνηθισμένες οι επισκέψεις πολιτικών προσωπικοτήτων υψηλού επιπέδου από τις ΗΠΑ, και αναφέρουμε ενδεικτικά τον αντιπρόεδρο Biden το 2015, τον αντιπρόεδρο Pence το 2017, αλλά και πολλούς άλλους, όπως υπουργούς, αντιπροσωπείες της Γερουσίας και αντιπροσωπείες του Κογκρέσου των ΗΠΑ.

Το Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας διοργανώνει δημόσιες διαλέξεις και ο κσθηγητής Timothy Snyder προσκλήθηκε πρόσφατα να μιλήσει με θέμα «Τι μας διδάσκουν οι καταστροφές του παρελθόντος για τις δυνατότητες του μέλλοντος».  Τι έχουν να μας πουν άραγε για την κοινή ιστορία ΗΠΑ και Ευρώπης οι διασυνδέσεις και οι δια ζώσης ανταλλαγές με σύγχρονους Αμερικανούς ιστορικούς και με το έργο τους; Ποιες νέες προοπτικές μπορούν να προσφέρουν;

Η άποψη του καθηγητή Snyder, όπως την εξέθεσε τόσο με την διαδικτυακή διάλεξή του στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας όσο και σε άλλες συγκυρίες, όπως ήταν η ομιλία του για την Ημέρα της Ευρώπης στη Βιέννη το 2019, είναι ενδιαφέρουσα διότι περιγράφει τον Αμερικανό ιστορικό που μελετάει ευρωπαϊκή ιστορία να βρίσκεται «απ’έξω» και να βλέπει τα πάντα με τη ματιά του «ξένου». Αν είναι έτσι, τότε η οπτική γωνία που αυτός και άλλοι Αμερικανοί πανεπιστημιακοί συνεισφέρουν στη συζήτηση αποτελεί αντικειμενική και εποικοδομητική κριτική των ευρωπαϊκών προσεγγίσεων στην κατανόηση και στην μνήμη του παρελθόντος.  Το μήνυμα του Snyder προς την Ευρώπη είναι ξεκάθαρο, έπαινος και προειδοποίηση ταυτόχρονα «Είστε πολλά περισσότερα από τους μύθους σας», δήλωσε το 2019.

Το ανοικτό πνεύμα, η δημοκρατία και η ενεργητική αναζήτηση λύσεων για την επίλυση των διαφορών σε διεθνές επίπεδο μπορεί να κάνουν την Ευρώπη φάρο ελπίδας για ολόκληρο τον κόσμο αλλά, κατά την άποψη του Snyder, αυτή η ελπίδα δεν πρόκειται να γίνει πραγματικότητα εάν συνεχίσουμε να προτιμούμε τους παρηγορητικούς αλλά συχνά διχαστικούς εθνικούς μας μύθους εις βάρος μιας αντικειμενικής και μοιρασμένης ιστορικής αφήγησης. Αυτήν την άποψη συμμερίζεται ο συνάδελφος του Synder στο Yale, καθηγητής Jay Winter, που επίσης μίλησε στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, αυτοπροσώπως, στις προ κορωνοϊού μέρες του Νοεμβρίου του 2019. Και οι δύο αυτοί οι Αμερικανοί ιστορικοί, μαζί με πολλούς άλλους, προσφέρουν κάποιους πραγματικά μοναδικούς τρόπους κατανόησης του παρελθόντος της Ευρώπης, οι οποίοι έχουν επηρεάσει βαθιά το έργο του Σπιτιού της Ευρωπαϊκής Ιστορίας, τόσο κατά τη φάση της διαμόρφωσής του, όσο και αφού ξεκίνησε να λειτουργεί. Δεδομένου ότι και οι δύο ομιλίες χρονολογούνται από τα τέλη της θητείας του προηγούμενου Αμερικανού Προέδρου, θα έχει πολύ ενδιαφέρον να δούμε τι θα πουν Αμερικανοί και Ευρωπαίοι ιστορικοί για τις μελλοντικές πολιτικές μεταβολές τα επόμενα χρόνια.  Ένα από τα ελάχιστα θετικά της κρίσης του κορωνοϊού είναι ότι, με τη διοργάνωση εκδηλώσεων μέσω διαδικτύου, διευρύνεται και το φάσμα των ομιλητών από ολόκληρο τον κόσμο που μπορούμε να προσκαλέσουμε, αλλά και το διεθνές κοινό, από τις ΗΠΑ και από αλλού, που μπορεί να μας παρακολουθήσει.

Με ποιους τρόπους συνεργάζεται το Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας με μουσεία των ΗΠΑ για να αναδείξει τους ιστορικούς δεσμούς Ηνωμένων Πολιτειών και Ευρώπης;

Από μία πολύ συγκεκριμένη άποψη, δεν θα μπορούσε να υπάρχει Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας χωρίς διατλαντική διασύνδεση. Το κτίριο στο οποίο στεγάζεται το μουσείο, το σπίτι μας, αποτελούσε αρχικά τμήμα ενός δικτύου δημόσιων οδοντιατρικών κλινικών που ίδρυσε σε ολόκληρη την Ευρώπη ο Αμερικανός φιλάνθρωπος και πρωτοπόρος της φωτογραφίας George Eastman. Στο πλαίσιο της αρχικής μας έρευνας σχετικά με την ιστορία του κτιρίου, όταν αναζητούσαμε τρόπους για να το συμπεριλάβουμε στη μόνιμη έκθεσή μας, συνεργαστήκαμε με το George Eastman Museum, που βρίσκεται στα βόρεια της Πολιτείας της Νέας Υόρκης.

Επίσης σημαντική αμερικανική συνεισφορά στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας έχει το United States Holocaust Memorial Museum, δηλ. το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος, στην Ουάσινγκτον. Πέραν των εποικοδομητικότατων επισκέψεων και των επαφών που είχαμε με διακεκριμένους συναδέλφους, στη μόνιμη έκθεσή μας βρήκαν θέση πολλές φωτογραφίες και άλλα αντικείμενα από τη συλλογή του αμερικανικού μουσείου. Οι συνάδελφοί μας του Parlamentarium είχαν επίσης την τιμή να φιλοξενήσουν μια προσωρινή έκθεση από το εν λόγω μουσείο, με τίτλο State of Deception: The Power of Nazi Propaganda, στις αρχές του 2018.

Από την άλλη, υπάρχουν και κάποιες επιθυμίες συνεργασίας που δεν υλοποιήθηκαν. Για παράδειγμα, αποτελεί διακαή μας πόθο να συνεργαστούμε με το National Museum of Emigration, το Εθνικό Μουσείο Μετανάστευσης των ΗΠΑ, που βρίσκεται στη νήσο Ellis, στο λιμάνι της Νέας Υόρκης, αλλά οι αποθήκες τους υπέστησαν σοβαρές ζημιές από τις πλημμύρες που προκάλεσε ο τυφώνας Sandy το 2012 και αυτό κατέστησε αδύνατη την πραγματοποίηση οποιασδήποτε μορφής διεθνούς δανεισμού για τη μόνιμη έκθεσή μας.  Πρόκειται σίγουρα για ένα μουσείο που δεν ξεχνούμε ως προς τα μελλοντικά μας σχέδια, αφού αποτελεί τον κατ΄ εξοχήν τόπο μνήμης των σημείων συνάντησης Ευρώπης και Βόρειας Αμερικής.

Οι προσωρινές εκθέσεις μας επίσης έχουν διερευνήσει τις αμερικανικές επιρροές στην Ευρώπη. Για παράδειγμα, στην έκθεση «Ανήσυχα νιάτα: Μεγαλώνοντας στην Ευρώπη, από το 1945 έως σήμερα» (Restless Youth, Growing Up in Europe 1945 to Now) που κράτησε από το 2019 ως το 2020, προσπαθήσαμε να δείξουμε πόσο σημαντική στάθηκε η αμερικανική κουλτούρα και συγκεκριμένα η κουλτούρα των νέων στις ζωές των νέων Ευρωπαίων από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, και πως μετατράπηκε σε πεδίο αναφοράς που συμβόλιζε μια ιδεατή προσωπική ελευθερία, πέρα και πάνω από τις πολιτικές διαιρέσεις της ηπείρου.  Τον ίδιο τον τίτλο της έκθεσης, Restless Youth, τον δανειστήκαμε από έκθεση που εκπόνησε η CIA για τον Πρόεδρο Lyndon Johnson με θέμα το κύμα των νεανικών διαμαρτυριών που σάρωνε τον πλανήτη το 1968.

Εν τω μεταξύ, στη μόνιμη έκθεση του Σπιτιού της Ευρωπαϊκής Ιστορίας θα βρούμε αρκετούς προέδρους των ΗΠΑ, κυρίως για τον ρόλο που έπαιξαν οι περισσότεροι στη διαμόρφωση της νέας διεθνούς τάξης μετά από κοσμοϊστορικές συγκρούσεις και ανακατατάξεις. Μπορούμε να αναφέρουμε τους Woodrow Wilson μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, Franklin Delano Roosevelt μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και George H.W. Bush μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και την κατάρρευση του κομμουνισμού. Ο τότε αντιπρόεδρος Richard Nixon κάνει επίσης μια εμφάνιση στον περιβόητο «διάλογο στην κουζίνα» από το 1959, όταν, αντιμέτωπος με τον πρωθυπουργό της ΕΣΣΔ Nikita Khrushchev στη Μόσχα, υπερασπίζεται τα προτερήματα του αμερικανικού καπιταλισμού μπροστά σε ένα διεθνές τηλεοπτικό κοινό!

Αν λάβουμε υπόψη μας την κλίμακα των προκλήσεων που αντιμετώπιζε ο πλανήτης στα τέλη του 2020, συμπεριλαμβανομένων της κλιματικής αλλαγής, της ανόδου του πολιτικού διχασμού και των εξτρεμισμών, καθώς και των επιπτώσεων της παγκόσμιας πανδημίας, τότε φαίνεται ότι οι σχέσεις μεταξύ Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών βρίσκονται για μια ακόμη φορά σε σταυροδρόμι, όπως αυτό που διέκρινε ο Joe Biden το 2010. Δεν πρέπει μάλλον να αμφιβάλλουμε συνεπώς ότι τα μουσεία, είκοσι χρόνια από τώρα, θα μελετούν και θα προσπαθούν να εξηγήσουν τις πράξεις και τις αποφάσεις του σημερινού και των μελλοντικών προέδρων των ΗΠΑ μέσα από τις μόνιμες και τις προσωρινές εκθέσεις τους. Ευχής έργο, αν είμαστε τυχεροί, όλοι μας, να είναι ευνοϊκή η κρίση της Ιστορίας.

Πηγή εικόνας: © Ευρωπαϊκή Ένωση 2012 - ΕΚ